Có rất nhiều tài liệu mô tả cách làm ăn của người nước này nước kia, và chúng hấp dẫn vì cho ta cảm giác đã hiểu. Nhưng chúng cũng là nguồn định kiến, và định kiến trong công việc gây hại thật — vì bạn phản ứng với một hình mẫu thay vì với con người trước mặt.
- Khác biệt trong cùng một nước thường lớn hơn khác biệt giữa các nước.
- Ngành nghề, quy mô công ty và cá tính ảnh hưởng tới cách làm việc nhiều như quốc tịch.
- Quan sát chính đối tác của bạn cho thông tin chính xác hơn mọi mô tả chung.
- Dùng khái quát để cảnh giác và đặt câu hỏi, đừng dùng để kết luận.
Vì sao khái quát không đáng tin
Có ba lý do. Thứ nhất, sự đa dạng trong nội bộ một nước thường lớn hơn khác biệt trung bình giữa các nước — một công ty khởi nghiệp và một tập đoàn lâu đời ở cùng một nước có thể làm việc rất khác nhau. Thứ hai, người bạn gặp trong công việc quốc tế thường đã tiếp xúc nhiều với môi trường đa văn hóa, nên họ ít giống mô tả chung hơn người bình thường. Thứ ba, khi bạn mang sẵn một khái quát, bạn có xu hướng diễn giải mọi hành vi theo khái quát đó và bỏ qua những bằng chứng ngược lại. Kết quả là bạn ngày càng tin vào một hình mẫu ngày càng xa thực tế.
Bốn cách quan sát trực tiếp
Bốn cách dưới đây cho bạn thông tin về chính người bạn làm việc cùng. Cách thứ nhất dễ nhất và cho nhiều thông tin nhất: cách một người viết thư lộ ra mức độ trực tiếp, mức trang trọng và mức độ họ coi trọng phần xã giao — ba thứ ảnh hưởng trực tiếp tới cách bạn nên trao đổi với họ.
Dùng khái quát cho đúng cách
Không phải mọi mô tả chung đều vô ích. Cách dùng hợp lý là coi chúng như một danh sách những điều đáng để ý, chứ không phải một bộ kết luận. Ví dụ: nếu bạn đọc rằng ở một số nơi người ta ít nói không một cách trực tiếp, thì điều đáng làm không phải là kết luận đối tác của bạn cũng vậy, mà là chú ý hơn khi nhận được một câu trả lời mơ hồ và chủ động hỏi lại cho rõ. Cách dùng này giữ được lợi ích của việc chuẩn bị mà không rơi vào định kiến. Một nguyên tắc gọn: khái quát dùng để đặt câu hỏi, quan sát dùng để trả lời câu hỏi đó.
Sai lầm thường gặp
- Đọc vài bài về văn hoá một nước rồi tin rằng đã hiểu cách làm việc của đối tác.
- Diễn giải mọi hành vi của đối tác theo khái quát mình đã đọc, bỏ qua bằng chứng ngược lại.
- Nhắc tới khái quát về nước họ trong cuộc trò chuyện, dù với ý tốt.
Câu hỏi thường gặp
Vậy có nên đọc tài liệu về văn hoá kinh doanh không?
Nên, nhưng đọc như một danh sách những điều đáng để ý chứ không phải bộ kết luận. Chúng có ích nhất khi giúp bạn nhận ra rằng có những cách làm việc khác với cách bạn quen.
Hỏi thẳng đối tác về cách họ quen làm việc có bất lịch sự không?
Thường thì không, và nhiều người đánh giá cao vì nó cho thấy bạn muốn hợp tác tốt. Hãy hỏi cụ thể về cách làm việc chứ đừng hỏi về văn hoá nước họ nói chung.
Làm sao tránh xúc phạm khi chưa hiểu rõ?
Giữ mức trang trọng cao hơn một bậc lúc đầu và điều chỉnh dần theo họ. Thái độ tôn trọng và sự sẵn sàng hỏi lại xử lý được phần lớn tình huống, kể cả khi bạn chưa biết gì về nơi đó.
Khác biệt văn hoá có thật sự ảnh hưởng tới công việc không?
Có, nhưng thường ở dạng cụ thể như cách ra quyết định hay cách thể hiện đồng ý, chứ không ở dạng những đặc điểm chung chung. Chính vì vậy quan sát cụ thể hữu ích hơn khái quát.